Sayt açmaq qərarına gələndə ilk eşitdiyiniz sözlər adətən bunlardır: domen, DNS, hostinq, HTTPS. Bu yazı ilk saytını planlaşdıran sahibkarlar və bu anlayışları sadə dillə başa düşmək istəyənlər üçündür. İzahlar MDN Web Docs (Mozilla) və ICANN materiallarına əsaslanır.
Domen nədir?
MDN-in izahına görə, domen adı internetdəki veb serverə insanın asan oxuya biləcəyi ünvan verir. Yəni rəqəmlərdən ibarət IP ünvanı əvəzinə brauzerə "mozilla.org" kimi ad yazırsınız.
Domeni birdəfəlik "satın almaq" olmur
Domen adını birdəfəlik almaq mümkün deyil: siz onun istifadə hüququ üçün bir və ya bir neçə illik ödəniş edirsiniz. Müddəti yeniləyə bilərsiniz və yeniləmədə üstünlük sizdə olur, amma domen heç vaxt mülkiyyətinizə keçmir.
Domen haradan qeydiyyata alınır?
ICANN-ın məlumatına görə, .com və .org kimi generik domenlər (gTLD) ICANN tərəfindən akkreditə olunmuş 2000-dən çox registratordan biri və ya onların reselerləri vasitəsilə qeydiyyatdan keçirilir. Ölkə kodlu domenlər (ccTLD) isə həmin ccTLD operatorları vasitəsilə qeydiyyata alınır. Azərbaycanın .az domeni də ölkə kodlu domendir; qeydiyyatdan əvvəl onun şərtlərini dəqiqləşdirin.
DNS nədir və nə iş görür?
DNS (Domain Name System — domen adları sistemi) "mozilla.org" kimi insan üçün rahat domen adlarını 192.0.2.172 kimi rəqəmlərdən ibarət IP ünvanına çevirir. Bu prosesə DNS sorğusu (DNS lookup) deyilir. MDN bunu DNS-in ən başlıca funksiyası kimi təqdim edir.
Sadə desək, siz yadda qalan adı yazırsınız, DNS isə həmin adın arxasındakı rəqəmli ünvanı tapır.
Hostinq və veb server: sayt harada saxlanılır?
MDN-ə görə, veb server veb server proqramını və saytın fayllarını (HTML sənədləri, şəkillər, CSS və JavaScript faylları) saxlayan, internetə qoşulu kompüterdir. Onun proqram hissəsi olan HTTP server saytın məzmununu istifadəçinin cihazına çatdırır.
Sayt fayllarını öz kompüterinizdə də saxlamaq olar, amma xüsusi veb server adətən:
- daha çox vaxt işlək vəziyyətdə olur;
- internetə daim qoşulu qalır;
- sabit IP ünvanına malik ola bilir.
MDN-in nəticəsi belədir: yaxşı hostinq provayderi seçmək sayt qurmağın əsas hissəsidir.
URL və HTTPS: ünvan sətrində nə görürsünüz?
URL internetdəki unikal resursun ünvanıdır. Məsələn, https://www.example.com ünvanında:
- https — sxemdir: brauzerə hansı protokoldan istifadə edəcəyini bildirir (saytlar üçün adətən https və ya http olur);
- www.example.com — domendir: hansı veb serverə müraciət olunduğunu göstərir.
HTTPS HTTP protokolunun şifrələnmiş versiyasıdır. MDN-ə görə, o, brauzer ilə server arasındakı bütün əlaqəni TLS ilə şifrələyir. Bu, bank əməliyyatları və onlayn alış-veriş kimi həssas məlumat mübadiləsini təhlükəsiz edir. Ona görə əlaqə formu, sifariş və ya ödəniş olan saytlarda HTTPS xüsusilə vacibdir.
Brauzerə ünvan yazanda nə baş verir?
Bütün anlayışları bir yerə yığsaq, sadələşdirilmiş ardıcıllıq belədir:
- Siz brauzerə saytın ünvanını (URL) yazırsınız.
- DNS domen adını IP ünvanına çevirir.
- Brauzer həmin ünvandakı veb serverə müraciət edir.
- Serverdəki HTTP server proqramı saytın fayllarını cihazınıza çatdırır.
Sxem https olduqda brauzer ilə server arasındakı əlaqə TLS ilə şifrələnir.
| Anlayış | Sadə izah |
|---|---|
| Domen | Veb serverin insan üçün oxunaqlı ünvanı |
| DNS | Domen adını IP ünvanına çevirən sistem |
| Veb server | Sayt fayllarını saxlayan və istifadəçiyə çatdıran kompüter |
| URL | İnternetdəki unikal resursun ünvanı |
| HTTPS | HTTP protokolunun TLS ilə şifrələnmiş versiyası |
Qısa yekun
- Domen veb serverin oxunaqlı ünvanıdır; onu birdəfəlik almırsınız, istifadə hüququ üçün müəyyən müddətə ödəniş edirsiniz.
- Generik domenlər ICANN-ın akkreditə etdiyi registratorlar və ya onların reselerləri, ölkə kodlu domenlər isə ccTLD operatorları vasitəsilə qeydiyyata alınır.
- DNS domen adını IP ünvanına çevirir.
- Sayt faylları veb serverdə saxlanılır; yaxşı hostinq provayderi seçmək sayt qurmağın əsas hissəsidir.
- HTTPS brauzer ilə server arasındakı əlaqəni TLS ilə şifrələyir.
Domen, hostinq və ya yeni sayt barədə sualınız varsa, Estavor Veb-ə WhatsApp-da yazın: +994 77 768 10 12. Korporativ sayt, landing səhifə, onlayn mağaza, redizayn, SEO, domen və hostinq üzrə suallarınızı gözləyirik.
📚 Mənbələr
Digər məqalələr
SEO nədir və Google saytınızı necə tapır?
SEO nədir və Google saytınızı necə tapır? Tarama, indeksləmə, sitemap, robots.txt, title və meta description barədə Google-un rəsmi tövsiyələri.
Core Web Vitals: saytın sürəti və rahatlığı necə ölçülür?
Core Web Vitals nədir? LCP, INP və CLS üçün yaxşı hədlər, 75-ci persentil, mobil-öncül indeksləmə və Google axtarışı ilə əlaqə — sadə izah.